Chính sách quản lý phân bón Việt Nam (Phần 3): Giấy phép không phải là tất cả
Miễn khảo nghiệm không có nghĩa là hiệu quả được bảo đảm. Những kẽ hở thường gặp trên thị trường phân bón, chuyện hữu cơ thay thế NPK và vài kiến nghị.
Hai phần trước (Phần 1, Phần 2) nói về luật. Phần cuối nói về những gì xảy ra ngoài đồng ruộng và trên kệ hàng, nơi tờ quyết định công nhận lưu hành gặp người nông dân.
Cần nói trước: những nhận định dưới đây là quan sát chung về rủi ro của thị trường, không nhằm vào doanh nghiệp hay sản phẩm cụ thể nào.
Miễn khảo nghiệm bị hiểu thành "đã được chứng minh hiệu quả"
Miễn khảo nghiệm cho phân hữu cơ truyền thống, phân đơn hay phân phức hợp là hợp lý. Đó là những nhóm sản phẩm mà vai trò và cách dùng đã được biết rõ qua nhiều chục năm. Bắt khảo nghiệm lại chỉ tốn tiền, không thêm thông tin gì.
Rắc rối nảy sinh khi "đủ điều kiện lưu hành" bị đồng nhất với "hiệu quả như quảng cáo". Một bao phân hữu cơ đạt hàm lượng hữu cơ theo quy chuẩn chỉ cho biết nó là phân hữu cơ đạt chuẩn. Nó không chứng minh được rằng sản phẩm "tăng năng suất 20%", "phục hồi đất sau một vụ" hay "thay thế hoàn toàn phân hóa học". Những tuyên bố cụ thể như vậy cần số liệu riêng. Với sản phẩm miễn khảo nghiệm, số liệu đó thường không có.
Đăng ký một đằng, sản phẩm một nẻo
Rủi ro lớn hơn là sản phẩm được khai báo không đúng bản chất. Kịch bản quen thuộc: hồ sơ đăng ký là phân hữu cơ (được miễn khảo nghiệm), nhưng sản phẩm thực tế có thêm chất điều hòa sinh trưởng hoặc hoạt chất sinh học để tạo hiệu ứng nhanh như xanh lá, đâm chồi, đậu trái. Nông dân thấy cây phản ứng ngay và tin là "phân tốt". Thực chất, họ đang dùng một sản phẩm khác với sản phẩm đã được cấp phép.
Như đã phân tích ở Phần 2, chỉ cần thành phần thực tế vượt ra ngoài định nghĩa của nhóm hữu cơ, dù là thêm chất điều hòa sinh trưởng hay NPK vượt ngưỡng phân loại, thì sản phẩm đã không còn thuộc diện miễn khảo nghiệm. Cái tên "hữu cơ" trên bao bì không thay đổi được điều đó.
Hàng nhập khẩu cũng tương tự. Tên thương mại hay mô tả của nhà sản xuất nước ngoài không tự quyết định sản phẩm thuộc loại nào ở Việt Nam. Phải đối chiếu thành phần với quy chuẩn Việt Nam.
Cố ý khai sai thành phần không phải là "linh hoạt trong đăng ký". Đó là vi phạm.
"Hữu cơ thay thế hoàn toàn NPK": thử làm một phép tính
Phân hữu cơ có giá trị thật: bổ sung chất hữu cơ, cải thiện cấu trúc đất, nuôi hệ vi sinh vật đất. Không ai làm nông lâu năm phủ nhận điều đó. Nhưng từ đó mà kết luận vài lít phân hữu cơ dạng lỏng thay được toàn bộ phân hóa học thì phải tính lại.
Lấy ví dụ một sản phẩm hữu cơ lỏng có 2% đạm tổng số, tỷ trọng 1,1 kg/lít. Dùng 5 lít, lượng đạm đưa vào là:
5 lít × 1,1 kg/lít × 2% = 0,11 kg, tức khoảng 110 gam N.
Đó là đạm tổng số. Phần cây thực sự sử dụng được còn ít hơn. Trong khi đó, một vụ lúa thâm canh thường cần từ vài chục đến hơn một trăm kg N mỗi hecta, tùy giống, chân đất và năng suất mục tiêu. Khoảng cách là hàng trăm lần.
Sản phẩm hữu cơ lỏng có thể mang lại tác dụng khác ngoài dinh dưỡng, tùy thành phần. Nhưng không tác dụng nào xóa được một nguyên tắc cơ bản: cây lấy đi bao nhiêu dinh dưỡng thì phải được bù lại chừng ấy, từ nguồn này hay nguồn khác.
Chất điều hòa sinh trưởng không đo bằng NPK
GA3, NAA, IBA, 6-BA, brassinosteroid… là những chất tác động ở nồng độ rất thấp. Hiệu quả của chúng phụ thuộc vào liều, thời điểm, loại cây, giống và điều kiện canh tác. Dùng đúng thì có lợi. Dùng sai, hoặc dùng sản phẩm mà người mua không biết là có chứa các chất này, thì có thể gây rụng trái, dị dạng, cây suy kiệt sau vài vụ.
Vì vậy, sản phẩm có chứa chất điều hòa sinh trưởng phải được đánh giá cả về hiệu quả lẫn rủi ro. Quan trọng hơn, nó phải được ghi rõ trên nhãn để người dùng biết mình đang bón gì.
Quyết định công nhận lưu hành chứng nhận điều gì?
Quyết định công nhận lưu hành cho biết sản phẩm đã qua xem xét của cơ quan có thẩm quyền theo các điều kiện luật định. Nó không phải lời cam kết rằng sản phẩm hiệu quả trên mọi loại cây, mọi chân đất, mọi mùa vụ. Hiệu quả ngoài đồng còn phụ thuộc vào cách bón, liều lượng và điều kiện canh tác.
Do đó, một hệ thống tốt không thể dừng ở khâu cấp phép. Cần có hậu kiểm: lấy mẫu ngoài thị trường, kiểm tra nhãn, kiểm soát nội dung quảng cáo.
Hữu cơ và vô cơ không phải hai phe
Khuyến khích nông nghiệp hữu cơ là đúng. Nhưng cần tách bạch hai chuyện: canh tác hữu cơ theo tiêu chuẩn là một hệ thống sản xuất riêng, còn dùng phân hữu cơ trong canh tác thông thường là chuyện khác.
Phân hữu cơ và phân vô cơ mỗi loại có thế mạnh riêng. Phân hữu cơ cải thiện đất nhưng hàm lượng dinh dưỡng thấp, tốc độ khoáng hóa khó đoán, và nếu nguyên liệu không xử lý kỹ thì có thể mang mầm bệnh, tạp chất. Phân vô cơ cho dinh dưỡng đậm đặc, dễ tính lượng bón, nhưng dùng sai thì làm chua đất, mặn đất, thất thoát ra môi trường.
Với phần lớn hệ thống thâm canh hiện nay, kết hợp hợp lý cả hai là cách quản lý dinh dưỡng có cơ sở nhất. Muốn giảm phân vô cơ thì phải dựa trên phân tích đất, nhu cầu của cây và lượng dinh dưỡng có từ các nguồn khác, chứ không phải đặt mục tiêu thay thế bằng mọi giá.
Một vài kiến nghị
Từ những phân tích trên, có mấy việc nên làm để chính sách miễn khảo nghiệm vừa giúp doanh nghiệp, vừa không thành kẽ hở:
Kiểm tra thành phần thực tế, không chỉ hồ sơ. Lấy mẫu sản phẩm đang bán, phân tích cả những chất không được khai báo, nhất là chất điều hòa sinh trưởng trong các sản phẩm đăng ký là hữu cơ.
Kiểm tra cả ngưỡng tối đa. Hậu kiểm hiện thường chỉ xem hàm lượng có thiếu so với công bố không. Cần kiểm tra cả yếu tố hạn chế, chất điều hòa sinh trưởng và ngưỡng phân loại theo QCVN 106.
Siết quảng cáo. Các tuyên bố như "tăng năng suất X%", "thay thế hoàn toàn NPK", "phục hồi đất" phải có số liệu kiểm chứng. Không có thì không được dùng.
Công khai thông tin. Cơ sở dữ liệu tra cứu quyết định công nhận lưu hành, tình trạng hiệu lực và các trường hợp bị thu hồi nên dễ truy cập, để nông dân và đại lý tự kiểm tra được.
Bảo vệ doanh nghiệp làm thật. Doanh nghiệp bỏ tiền khảo nghiệm, kiểm soát chất lượng và ghi nhãn trung thực không nên bị thiệt so với những người cạnh tranh bằng kẽ hở thủ tục.
Lời cuối
Hai mươi năm qua, pháp luật về phân bón đã đi được một đoạn dài: phân loại rõ hơn, trách nhiệm cụ thể hơn, quy chuẩn chặt hơn. Miễn khảo nghiệm cho một số nhóm phân bón là chính sách đúng. Nhưng nó chỉ đúng khi được hiểu đúng: miễn một bước thủ tục, không miễn trách nhiệm về chất lượng và về những gì mình nói với người mua.
Người nông dân không cần thêm những lời hứa tuyệt đối. Họ cần sản phẩm đúng như trên nhãn, chất lượng ổn định và đáng với đồng tiền bỏ ra. Một thị trường phân bón lành mạnh được đo bằng chính điều đó, chứ không phải bằng số lượng giấy phép đã cấp.
Bài viết thể hiện quan điểm phân tích và kiến nghị chính sách, không phải kết luận về hành vi vi phạm của bất kỳ tổ chức, cá nhân nào. Các mức chỉ tiêu chất lượng cần đối chiếu đúng loại phân bón trong quy chuẩn đang áp dụng.
Đọc lại từ đầu: Phần 1 – Hai mươi năm thay đổi, từ danh mục đến công nhận lưu hành