Giải pháp sản xuất tại chỗ có thể giảm sự phụ thuộc của EU vào phân bón nhập khẩu

Khủng hoảng ở Trung Đông đã làm thị trường phân bón rối loạn nghiêm trọng, đe dọa nông nghiệp EU. Một nghiên cứu khoa học mới cho thấy vật liệu bón gốc sinh học sản xuất trong nước có thể tăng cường quyền tự chủ chiến lược của EU về phân bón.

Tóm tắt

• Digestate nông nghiệp (phần bã còn lại sau khi sản xuất biogas) có thể dùng làm vật liệu bón gốc sinh học vì giàu dinh dưỡng cho cây.
• Chúng có thể thay thế một phần phân khoáng — loại phân phụ thuộc nhiều vào việc sản xuất và dòng thương mại không bị gián đoạn từ các vùng xuất khẩu chủ chốt như các nước vùng Vịnh.

Một nghiên cứu mới cho thấy digestate nông nghiệp — phần bã của quá trình phân hủy kỵ khí các chất hữu cơ như phân gia súc, cây trồng hoặc chất thải thực phẩm — có thể thay thế một phần phân khoáng, nhất là ở những vùng chăn nuôi tập trung cao, góp phần giữ nguồn cung ổn định cho nông nghiệp EU trong những lúc thị trường biến động.

Bất ổn địa chính trị, đặc biệt là khủng hoảng ở Trung Đông, đã làm thị trường phân bón toàn cầu rối loạn nghiêm trọng và đang đẩy giá năng lượng và phân bón lên cao, ảnh hưởng tới lợi nhuận và sức cạnh tranh của nông trại. Từ tháng 12/2025 đến tháng 4/2026, giá phân đạm tại EU tăng vọt thêm 40%, chồng lên mức chi phí vốn đã cao hơn 62% so với năm 2020.

Riêng vùng Vịnh đã chiếm 43% lượng urê xuất khẩu và 27% lượng amoniac xuất khẩu toàn cầu, khiến nông dân châu Âu rất dễ bị tổn thương khi nguồn cung gián đoạn. Tăng cường quyền tự chủ chiến lược về phân bón — đặc biệt qua các giải pháp thay thế gốc sinh học sản xuất trong nước — đã trở thành một ưu tiên chính sách cấp bách.

Nghiên cứu ra đời vào thời điểm then chốt đối với nông nghiệp châu Âu. Được biên soạn cùng một nhóm chuyên gia quốc tế và do Trung tâm Nghiên cứu Chung (JRC) của Ủy ban châu Âu công bố, nghiên cứu cung cấp bằng chứng khoa học quan trọng để hỗ trợ việc sử dụng an toàn digestate nông nghiệp làm vật liệu bón. Nghiên cứu — Tổng quan các cân nhắc chính cho việc sử dụng an toàn digestate nông nghiệp làm vật liệu bón trong các điều kiện khác nhau — có thể giúp tăng cường quyền tự chủ chiến lược của EU về phân bón và thúc đẩy quá trình chuyển sang một nền kinh tế tuần hoàn, dựa nhiều hơn vào nguồn sinh học.

Vai trò của digestate nông nghiệp

Sản phẩm chính của quá trình phân hủy kỵ khí chất hữu cơ là biogas, còn phần còn lại dưới dạng vật liệu thứ cấp là digestate nông nghiệp — giàu các nguyên tố có giá trị cho đất và cây trồng.

Kết quả nghiên cứu cho thấy digestate nông nghiệp, đặc biệt là một số phần lỏng thu được bằng ly tâm, là một hướng khả thi để thay thế một phần phân khoáng mà không làm giảm năng suất nông nghiệp hay nới lỏng các biện pháp bảo vệ môi trường. Nghiên cứu khẳng định các loại digestate có tỷ lệ cacbon/đạm thấp và hàm lượng đạm khoáng cao cho hiệu quả nông học tương tự phân bón tổng hợp.

Tuy vậy, các rủi ro môi trường — gồm phát thải amoniac và rửa trôi nitrat — phải được quản lý hiệu quả thông qua việc chọn nguyên liệu đầu vào phù hợp, công nghệ xử lý, cách lưu trữ và kỹ thuật bón ngoài đồng chính xác.

Bối cảnh chính sách và tác động

Nghiên cứu hỗ trợ trực tiếp các sáng kiến chính sách đang triển khai của EU:

• Kế hoạch Hành động về Phân bón (tháng 5/2026) đề ra các biện pháp cải thiện tính sẵn có và khả năng chi trả phân bón ở EU, trước cuộc khủng hoảng phân bón do khủng hoảng ở Trung Đông. Ủy ban thông báo ý định xem xét liệu các loại digestate hiện nằm ngoài tiêu chí RENURE (đạm thu hồi từ phân chuồng), đặc biệt là phần lỏng, có thể được đưa vào phạm vi này một cách an toàn hay không, và nhờ đó được bón thêm tới 80 kg N/ha/năm ngoài trần tiêu chuẩn 170 kg N/ha/năm áp dụng cho phân chuồng truyền thống tại các Vùng dễ bị tổn thương do nitrat.
• Chiến lược Chăn nuôi của EU (tháng 7/2026) củng cố thêm tính cấp bách này.
• Đánh giá Chỉ thị Nitrat (tháng 7/2026) kết luận rằng chỉ thị này tương thích với việc mở rộng sản xuất biogas ở EU, mở ra cơ hội sử dụng digestate tuần hoàn hơn làm phân hữu cơ trong nông nghiệp.
• Chiến lược Kinh tế sinh học của EU (tháng 11/2025) vạch hướng xây dựng một nền kinh tế châu Âu sạch, cạnh tranh và có sức chống chịu, đồng thời coi phân bón sinh học là một thị trường dẫn dắt có tiềm năng lớn cả về tăng trưởng kinh tế lẫn lợi ích môi trường.

Các phát hiện này là cơ sở cho đề xuất chính sách theo Kế hoạch Hành động về Phân bón nhằm mở rộng phạm vi của Đạo luật RENURE (sửa đổi Phụ lục III của Chỉ thị Nitrat), cho phép sử dụng digestate lỏng thu được qua phân hủy kỵ khí rồi ly tâm vượt mức giới hạn tiêu chuẩn 170 kg N/ha/năm tại các Vùng dễ bị tổn thương do nitrat.

Các biện pháp bảo vệ phù hợp — gồm biện pháp ngăn bay hơi amoniac, kiểm soát chất gây ô nhiễm và giới hạn lượng lân bón — sẽ bảo đảm việc mở rộng sử dụng vẫn tương thích với mục tiêu của Chỉ thị Nitrat và các văn bản pháp luật khác của EU về bảo vệ môi trường và sức khỏe con người.

Triển vọng

Bằng cách công nhận rộng rãi hơn digestate là loại phân tương tự RENURE, EU có thể giảm phụ thuộc vào dinh dưỡng khoáng nhập khẩu, giảm chi phí canh tác ở các vùng chăn nuôi tập trung và đẩy nhanh tiến tới các mục tiêu kinh tế tuần hoàn — rốt cuộc giúp nông nghiệp châu Âu chống chịu tốt hơn trước biến động của thị trường toàn cầu.